Dümen Suyu Türbülansı – Wake Turbulence
Diabolo, ucundan bucağından, doğrudan ya da dolaylı, içinden ya da dışından her daim temasta olduğu havacılıktan söz edecek birazcık. Bu kadar bahsetmemesi anormaldi zaten ya neyse… Yok pilot değilim ama olabilirim de 😀
Bilirsiniz uçaklar zaman zaman havadaki türbülanslara denk gelir ve sallanırlar. Yani havanın hareket hâlindeki düzensizliğine tutulurlar [türbülans kelimesini inceliyor olsaydık bu anlamlara ulaşacaktık 🙂 ].
Bu düzensizliği bazen de kendileri yaparlar. Uçağın kanatlarının alt ve üstündeki basınç farklılığı sebebiyle hava hareketleri meydana gelir ve geçtikleri yerde anaforlar yaratırlar. Şöyle ki, hava, kanadın üzerinden geriye doğru giderken tam kanat ucunda kıvrılarak girdap (vortex) oluşturur.. Birbirinin tersi yönde oluşan girdaplar da son derece büyük tehlikeler arz edebilir. Eskiden bu türbülans türünü pervanelerin yaptığı düşünülürmüş. Ancak jet motorlu uçaklarda görülmesi neticesinde kanatlarda karar kılmışlar. Bahsedilen girdabı şu şekilde görebilirsiniz:
Uçağın kalkışından inişine dek devam eden bu girdaplar uçağın ve kanadın büyüklüğüne göre değişiklik gösterirler. Ayarlamalar iyi ve dikkatli yapılmadığı takdirde uçak kazalarına neden olabilmektedir. Nitekim bu girdaplar kararlı yani uzun süre sabit kalabilen akımlar yaratırlar. Özellikle büyük uçağın yarattığı bir türbülans arkasından gelecek olan uçak için büyük tehlikedir. Uçaklar arasına yeterli mesafe koyulmadığında bu durum, arkadaki uçağın kontrolden çıkmasına neden olabilir. Zira uçak, pilotun isteği dışında akımın etkisiyle kendi hareket etmeye başlar ve kanatların kırılmasına dek gidebilir bu durum.
Bu sebeple, uçak türlerine ve büyüklüklerine göre bir takip mesafesi belirlenmiştir. Özellikle iniş ve kalkışlarda büyük önem taşır. Ortalama boyutlardaki uçaklar için yaklaşık 4 ila 6 mil kadar bir uzaklık koyuluyor ki arkadan gelen uçak öndekinin yarattığı girdaba kapılıp gitmesin. Çapraz ve paralel pistlerde de iniş ve kalkışlar bu duruma göre düzenlenir. Uçak ne zaman inecek, nereden inecek vs.
Pist başında kalkış izni bekleyen uçağı görüp de “Yaa koskoca pist bomboş, hâlâ bekliyor uçak, tabii gecikmeler olur böyle olursa” diyen amca ve teyzelere anlatabilsek keşke. 🙂
Bu türbülansı yönetebilme amaçlı olarak uçakların kanatlarına, kanatçık ya da kıvrık kanat (winglet) adı verilen yukarıya doğru kavisli uçlar takılır. Bu kanatçıklar sürtünmeyi azalttığı gibi itiş performansında da artırmaktadırlar. Hatta yeni nesil Boeing 737-800’lerde menzil artışı sağladığı görülmüştür.
Kanadın ucundaki wingletleri görüyorsunuz. Aşağıda da solda winglet olmadan, sağda winglet olduğundaki vorteks farkı yer alıyor.
Dümen suyu türbülansını incelemek için Nasa da bazı testler yapmış ve renklendirilmiş havayla durum çok daha anlaşılır bir hâl almıştır. Bakın mutfakta neler oluyor?
Bu testin videosu için sizi şöyle alalım.
[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=uy0hgG2pkUs]
Meselâ şu son zamanlarda en büyük yolcu uçağı olarak görev yapan Airbus A380’in dümen suyu türbülansı çok fazla hatta genel olarak havacılık için bile bilinen sınırların üzerinde olduğu için teslimi yapılmadan evvel üzerine bir hayli çalışılmış. Bugün bu uçağın arkasından inecek uçaklarla arasına diğerlerine göre çok daha uzak bir mesafe (10 deniz mili kadar) veriliyor.
Bu arada neden dümen suyu türbülansı diyoruz? Dümen malumunuz gemilerde oluyor. Ve aslında denizciler ve havacılar, bahsedilen olayların benzerliğinden kaynaklı birçok terimi ortak kullanıyor. Gemiler giderken arkalarında benzer girdaplar yaratıyor. Hatta biz bunu, havaya göre daha rahat fark edebiliyoruz suda. Aynı şekilde küçük bir gemi, büyük bir geminin dümen suyuna yakalanırsa alabora olabilir. Ve nasıl ki uçaklar arasına mesafe konuyorsa, gemiler de belli mesafelerde seyrederler. Uçaklarda dümen ya da su yoktur ancak görüldüğü üzere olay aynıdır. Uçaklarda kuyruk türbülansı, kuyruk rüzgâr türbülansı terimlerinin kullanıldığını da görebilirsiniz tabii.
Şöyle ek bilgiler de verelim:
http://en.wikipedia.org/wiki/Wake_turbulence
http://www.caasd.org/work/project_details.cfm?item_id=613
http://www.pilotfriend.com/training/flight_training/wake_turb.htm
